Pinyin, romaji, IPA — dòng chữ dưới từ đang nói gì với bạn

Nhìn xuống dưới một từ tiếng Nhật trong Mullawo, bạn có thể thấy ba thứ trên cùng một dòng: みず mizu [mˈizɯᵝ]. Dưới một từ tiếng Trung là hai thứ: 橙色 chéngsè và một phiên âm trong ngoặc vuông. Trông như cùng một thông tin viết theo ba kiểu. Không phải vậy, và biết cái nào là cái nào sẽ giúp bạn đỡ rối rất nhiều trong những tháng đầu.

Ba câu hỏi, ba câu trả lời

IPA — nó nghe thế nào? Phần trong ngoặc vuông là Bảng ký hiệu ngữ âm quốc tế: mỗi âm một ký hiệu, và cùng bộ ký hiệu ấy cho mọi ngôn ngữ. Đây là cái duy nhất trong ba thứ cố gắng mô tả chính âm thanh, chứ không phải một cách viết ra âm đó. Ngôn ngữ nào trong Mullawo có phiên âm thì đều có phiên âm IPA.

La-tinh hóa — người ta gõ và dạy nó ra sao? Với tiếng Trung, Nhật và Hàn, Mullawo còn hiện cách viết La-tinh chuẩn mà chính ngôn ngữ đó dùng:

• Tiếng Trung — pinyin, có dấu thanh: 橙色 chéngsè (màu cam).
• Tiếng Nhật — romaji: オレンジ色 orenji-iro.
• Tiếng Hàn — Revised Romanization, hệ chính thức ở Hàn Quốc: 주황색 juhwangsaek.

Đây là thứ bạn gõ trên bàn phím điện thoại, thứ sách giáo khoa dùng, thứ bạn thấy trên biển hiệu và bản đồ. Nó là một hệ chính tả, không phải bản mô tả âm thanh: zh trong pinyin hay eo trong tiếng Hàn không đọc như người quen đọc tiếng Anh vẫn tưởng.

Cách đọc — từ đó viết bằng chữ ghi âm của chính nó là gì? Chỉ có ở tiếng Nhật. Một từ viết bằng kanji sẽ hiện cách đọc bằng kana bên cạnh: 水 → みず, オレンジ色 → オレンジいろ. Đó là âm mà người Nhật nghe thấy trong đầu khi đọc — và khác với romaji, nó là tiếng Nhật.

Vì sao chúng được tách riêng

Trước đây những thứ này nằm chung một trường, và thẻ có thể hiện bất kỳ cái nào ở cùng một chỗ. Với người học, đó là rắc rối: mizu là cách phát âm hay cách viết? [mˈizɯᵝ] có phải một từ khác không?

Vì vậy giờ mỗi thứ có chỗ riêng trên dòng, luôn theo cùng một thứ tự — cách đọc, La-tinh hóa, IPA — và dòng đó vẫn chỉ là một dòng, để từ trên thẻ không nhảy chỗ khi lật thẻ.

Nên đọc cái nào

Tiếng Trung: pinyin, và hãy coi trọng thanh điệu. Người Việt sẽ thấy quen: cũng như dấu trong tiếng Việt, dấu thanh trong pinyin không phải để trang trí. mā, má, mǎ, mà là bốn âm tiết khác nhau, và một từ sai thanh là một từ khác hoặc chẳng là từ nào cả. Đọc pinyin kèm dấu, nói từ đó theo loa, và coi thanh điệu là một phần của chính tả. Khi một âm làm bạn bối rối — chẳng hạn khác biệt giữa zh, j và z — đã có IPA, nhưng thứ bạn dùng hằng ngày vẫn là pinyin.

Tiếng Nhật: dùng kana, và bỏ romaji càng sớm càng tốt. Romaji là lối vào nhanh nhất cho tuần đầu và là con đường chậm nhất để đi hết năm đầu. Hiragana và katakana cộng lại khoảng một trăm ký tự, và tiếng Nhật thực sự được viết bằng chúng. Đọc được chúng rồi thì dòng cách đọc phía trên kanji là đủ, còn romaji chỉ thành nhiễu.

Tiếng Hàn: bỏ La-tinh hóa khi đã đọc được Hangul. Việc đó mất một tuần, không phải một năm — xem Hangul hoạt động thế nào. Sau đó Revised Romanization chỉ cản đường: Hangul ghi tiếng Hàn chính xác hơn hẳn những gì chữ La-tinh làm được.

Mọi ngôn ngữ khác: IPA khi không chắc, loa thì lúc nào cũng dùng. Với tiếng Tây Ban Nha hay tiếng Gruzia, chính tả đã cho bạn biết phần lớn âm thanh. Với tiếng Anh, Pháp hay Bồ Đào Nha thì không, và IPA là người dẫn đường trung thực duy nhất cho biết các chữ cái có nghĩa gì trong đúng từ này. Nhưng không phiên âm nào thay được việc nghe từ đó — chạm vào loa, và chạm hai lần để nghe chậm.

Tắt nó đi

Cả dòng đó là một công tắc duy nhất trong Cài đặt — Hiển thị phiên âm. Hãy tắt khi chính chữ viết đã đủ — sau tuần đầu với Hangul, khi kana đã thành phản xạ, hoặc khi bạn nhận ra mình đang đọc chữ La-tinh thay vì đọc từ. Bạn luôn có thể bật lại cho một ngôn ngữ mới bắt đầu học.

Tiếng Trung là ngoại lệ. Chữ Hán không ghi âm đọc của nó, nên sẽ không có lúc nào chỉ nhìn chữ là biết nói một từ mới ra sao — chừng nào còn gặp từ mới, hãy để dòng đó bật.

Làm gì với điều này

1. Trong những tuần đầu, hãy đọc dòng đó. Nó là một cây cầu, và cầu là để đi qua.
2. Học chữ viết mà ngôn ngữ thực sự dùng — kana, Hangul — và thôi dựa vào La-tinh hóa ngay khi có thể.
3. Với tiếng Trung, đừng bao giờ bỏ dấu thanh. Đó là phần duy nhất của pinyin mà bạn không thể thiếu.